تیک

اختلال  تيك: از اختلالات حركتي شايع است كه منشا عصبي و روانشناختي دارد.

 

تيك چيست؟

انقباضات تكرار شونده عضلاني هستند كه موجب، توليد حركت يا صوت مي شوند، تيك ها غير ارادي هستند و به طور نسبي وبه طورگذرا قابل كنترل هستند،اين حركات واصوات به دنبال احساس ناخوشايند و فوري و غير قابل اجتناب رخ مي دهند . تيك ها در هنگام فعاليت معمول روزانه رخ ميدهند  و  با تلاش سخت ، فرد مي تواند به طور نسبي براي مدت كوتاه آنها را كنترل كند . اكثرا پس از مهار عمدي ، تيك ها با شدت بيشتري  باز مي گردند.

 

انواع تيك :

حركتي : حركات سريع ، كوتاه ، ناگهاني و غير ارادي در بدن.

صوتي : توليد اصوات ناگهاني و كوتاه و غير ارادي.

تيك ساده : ناشي از انقباض يك گروه از عضلات و بدون هدف هستند .

تيك ساده حركتي  مانند : پلك زدن ، چشمك زدن ، بالا انداختن شانه ، تغيير چهره ، گشاد كردن پره هاي بيني ، چرخش بيني ، تكان دادن سر ، باز كردن دهن

 تيك هاي صوتي ساده مانند : توليد أصوات ، ناليدن ، خرناس كشيدن ، اه كشيدن ، پاك كردن گلو .

تيك پيچيده : ناشي از انقباض گروه متفاوتي از عضلات هستند  و حركات هدفمند هستند.

تيك حركتي پيچيده مانند : خاراندن ، بو كردن ، پريدن ، لمس كردن ، تكرار رفتار ديگران ، بروز حركات ناپسند ، رفتارهاي آراستن مانند مرتب كردن موها.

تيك پيچيده صوتي : ذكر كلمات و جمله خارج از موضوع ، تكرار كلمات يا جملات ديگران ، كلمات زشت و ناپسند ، تكرار كلمات خودش.

 

براي فردي كه دركي از تيك  ندارد يك تمرين وجود دارد : سعي كنيد تا زماني كه مي توانيد پلك نزنيد ممكن است در ابتدا سخت نباشد اما بعد از سي ثانيه به طور اتومات و بدون اينكه خودتان بخواهيد پلك مي زنيد ، اين دقيقا همان چيزي است كه در تيك اتفاق مي افتد،  بنابراين تيك غير ارداي است وفرد مبتلا  عمدا اين حركات را انجام نمي دهد.

 

انواع اختلالات تيك:

١-اختلال تيك مزمن حركتي : وجود تيك حركتي بيش از يك سال ، حركات به طور مكرر رخ ميدهند، و در طول يك سال هيچ وقت بيشتر از دوماه بدون تيك نبوده است ، تيك ها باعث اختلال عملکرد اجتماعي و يا تحصيلي در فرد ميشوند.

٢-اختلال تيك  مزمن صوتي : به مانند نوع يك ، اما تيك فقط صوتي است.

٣-اختلال تورت :نگران كننده ترين و پيچيده ترين نوع اختلالات تيك، اختلال تورت مي باشد. اختلال تورت شامل تيك حركتي و صوتي به طور همزمان است كه به مدت حداقل يك سال وجود داشته باشد و در اين مدت فرد بيشتر از دو ماه بدون تيك نباشد . تيك باعث اختلال عملكرد جدي ميشود .

در اختلال تورت ، وجود اختلالات همراه بسيار شايع است و شايع ترين آنها اختلال وسواس فكري عملي و اختلال بيش فعالي كم توجهي ميباشند.

٤-اختلال تيك حاد گذرا :تيك صوتي يا حركتي يا هر دو اما طول مدت تيك  كمتر از سه ماه است و اصولا به دنبال استرس تنش زا و اضطراب ایجاد  شده و با رفع آنها ، تيك ها از بين مي روند.

 

موارد مهم :

·         اختلالات تيك  در كودكي از ٥-٦سالگي شروع شده در ١٠-١٢سالگي به اوج خود رسيده و در نوجواني و بزرگسالي كاهش مي يابند.

·         اختلال تورت در پسران دو برابردختران است.

·         اختلال تيك از سر و گردن شروع شده و به مرور زمان به سمت اندام ها و تنه حركت ميكنند.

·         در طول بيماري  تيك ها از نوعي به نوع ديگر تغيير مي كنند .

·         تيك از نظر شدت و تعداد در طول زمان كم و زياد مي شود.

.

 

دلايل بروز تیک :  

بيولوژيك :  اختلال عملکرد هسته هاي قاعده اي مغز واختلال در سطح ناقل عصبي دوپامين از دلايل اصلي اين بيماري هستند .

ژنتيك :اين بيماري پايه ژنتيكي دارد و در خانواده درجه اول ديده ميشود ، خانواده درجه اول فرد مبتلا به تورت در  معرض اختلال تورت ، اختلال مزمن تيك و اختلال وسواس فكري عملي قرار دارند .

عفؤنتهاي استرپتوكوكي گوش مياني :بروز عفونت هاي مكرر گوش مياني در كودكي ، فرد را  مستعد اختلال تيك مي كند.  

 

استرس و اضطراب تشديد كننده تيك تورت و مزمن هستند اما عامل إيجاد كننده آن نمي باشند.

 

عوامل تشديد كننده تيك :ورزش شديد ، گرما ، اضطراب ، خستگي ، بي خوابي ، خيره شدن طولاني مدت به مانيتور تلوزيون يا موبايل

 

 عوامل كاهش دهنده :اصولا تيك در خواب از بين مي رود ، استراحت ، مشغوليت ذهني

 

تشخيص :

آزمايش تشخيصي خاصي براي اختلال تيك وجود ندارد ولي در اكثر افراد مبتلا به تيك در نوار مغزي يافته هاي غير نرمال وغير اختصاصي وجودارد. در تيك ، سي تي  اسكن و ام ار اي مغزي نرمال است.

تنها راه تشخيص اختلال تيك اخذ شرح حال  ومعاينه باليني است و بايد توسط پزشك از يك سري اختلالات حركتي و مغز و أعصاب ديگر  و يا روانپزشكي مانند  اختلال وسواس فكري عملي  افتراق داده شود.

 

سير و پيش آگهي :

اختلال تيك بخصوص تورت تمايل به بهبودي و يا كاهش چشمگير علائم با افزايش سن دارند ،30 تا 70 درصد در دوران نوجواني يا اوائل بزرگسالي بهبود مييابند يا از شدت علائم كاسته مي شود.

 

درمان :پس از تشخيص اولين اقدام آموزش به  بيمار و خانواده او می باشد . دراكثر موارد خانواده ها مي پندارند بيماران به طور ارادي اين عمل را انجام مي دهند و سعي مي كنند با روشهاي مختلف كودك را از انجام تيك باز دارند، چه بسا  تنبيه و پرخاشگري  يا تذكر بيش از حد جهت قطع كردن تيك  از طرف والدين باعث افزايش استرس و به دنبال آن  تشديد تيك مي شود. در موارد خفيف و گذرا كمتر از سه ماه كه عملكرد كودك مختل نشده است درمان دارويي لازم نيست و رفتار درماني به تنهايي كافي است.

 

موارد لزوم درمان دارويي :

·         موارد شديد ، طولاني و يا تكرار شونده 

·         مواردي كه شدت بالاي تيك  باعث اختلال عملكرد كودك شود  يا  ناحيه درگير ، مانع فعاليت نرمال شود

·         در مواردي كه مشكل اجتماعي و يا ارتباطي براي كودك إيجاد مي كند به عنوان مثال تيك خفيف است اما تمسخر ديگران باعث شده كودك منزوي شود.

 

درمان دارويي :

انواع داروها در درمان اختلال تيك وجود دارند كه مهمترين انها داروهايي از دسته ضد روانپريشي مي باشند . طول مدت درمان مشخصي براي تيك وجود ندارد و شدت و مدت و علائم همراه در اين زمينه نقش دارند .

 

رفتار درماني :

رفتار درماني پايه اصلي درمان تيك است و در تمامي موارد بايد لحاظ شوند . دو نوع تكنيك اصلي رفتار درماني وجود دارد :

١-معكوس كردن : در اين تكنيك در ابتدا به كودك آموزش داده مي شود كه تيك دارد و تيك خود را بشناسد و آگاه باشد كه در چه مواقعي تيك اتفاق مي افتد پس از كسب آگاهي از كودك خواسته ميشود به طور ارادي و عمدي حركتي كه خلاف حركت تيك وي هست انجام دهد، به عنوان مثال اگر تيك پلك زدن دارد از او بخواهيم جشمهايش را عمدا به طور متناوب گشاد كند .اين تكنيك باعث آگاه شدن كودك از تيك و نهايتا كاهش تيك ميشود.

٢-مقاومت كردن : از كودك مي خواهيم به دنبال تجربه احساس فوري جهت انجام تيك مقاومت كند و تا جايي كه مي تواند مانع از بروز تيك شود ، با اين تكنيك ارتباط مسقيم و بدون شرط احاس فوريت و ایجاد تيك قطع مي شود .

 

نویسنده :

دکتر مینا اسدی - متخصص روانپزشک

دکتر سید رضا مهدوی - متخصص روانپزشک