بارداری و مسائل روانی مادر ( هر آنچه لازم است در بارداری بدانید )

بارداری و مسائل روانی حاکم بر مادر:

 

 وقتی در مورد دوره بارداری حرفی به میان می آید یا مقاله ای نوشته می شود  یا از پزشکی  کمک گرفته می شود فقط و فقط در مورد مشکلات جسمی مادر و جنین صحبت می شود ، به طور مشخص بارداری به سه تریمستر ( سه دوره 3 ماهه ) تقسیم می شود و با جزییات کامل ، مسائل جسمی و علایم فیزیکی موشکافی می شوند ودر اکثر مواقع به علایم روانی که مادر ممکن است دچار آن شود اشاره نمی شود . اگر در اینترنت  موضوع استرس در بارداری را بررسی کنید اکثرا به این که استرس در بارداری مضر است و باعث  زایمان زودرس می شود اکتفا می کنند . و یا نهایتا به  یک توصیه  ناکارامد " استرس نداشته باشید " اکتفا می کنند !

در این مقاله می خواهیم به علایم روانشناختی و درگیری های ذهنی و یا حتی اختلالات روانپزشکی که مادر ممکن است در طول بارداری دچار شود  اشاره کنیم .

در اکثر مواقع زنان از سنین پایین نگران بارداری هستند . افکاری مانند اینکه آیا بارور می شوند ؟ .آیا توانایی  مادر شدن دارند ؟. آیا از عهده بارداری به خوبی برمی آیند ؟. همواره ذهن زنان را درگیر می کند . علاوه بر آن در زمان بارداری از زمان مثبت شدن تست و به موازات پیشرفت بارداری استرس هم  پیشرفت می کند.

علایم استرس و اضطراب در طول بارداری :

·        خلق مضطرب و نگران در اکثر مواقع روز

·        نگرانی بیش از حد

·        اشتغال ذهنی

·        بی خوابی

·        تشدید علایم جسمی رایج در بارداری مانند تهوع و استفراغ

·        ایجاد علایمی که در بارداری شایع نمی باشد مثل تپش قلب ، تعریق ، لرزش اندام ، بی اشتهایی شدید یا پر خوری بیش از حد ،اسپاسم های روده ای که با  بارداری قابل توجیه نمی باشند.

·        خلق افسرده و یا تحرک پذیر

·        مراجعات متعدد به متخصص زنا ن

·        تعویض مکرر متخصص

·        اعتماد نکردن به تستهای غربالگری رایج و درخواست برای انجام تستهای غربالگری بیش از حد مورد انتظار ، مانند مادری که تمایل به انجام سونو گرافی هفتگی یا شنیدن صدای قلب جنین به طور روزانه  داشته باشد .

·        نگرانی بیش از حد در مورد علایم موجود در زمان بارداری

·        خوشحال نبودن از باردار شدن

به طور خلاصه می توان گفت در خانمی که علایم جسمی با ماه بارداری وی قابل توجیه نیست و یا علایم بیش از حد انتظار معمول است باید به وجود علایم روانشناختی و یا بیماریهای روانپزشکی شک کرد.

علل  شایع استرس در دودان بارداری:

ü     علل بیولوژیک:

علت اصلی استرس در دوران بارداری  تغییرات هورمونی می باشد . درطول  بارداری  هورومونهای پروژسترون و استروژن  به میزان زیادی افزایش می یابند.وهمچنین هورمون جفتی با سرعت زیادی تا میانه بارداری افزایش پیدا می کند ، این تغییرات شدید هورمونها برای پیشرفت بارداری وآمادگی بدن مادر برای پذیرش جنین لازم است اما این تغییرات  باعث ایجاد علایم روانشناختی نیز می شوند . همانطور که در سیکل  عادات ماهیانه اکثر زنان تغییرات خلق و خوی را با تغییرات هورمونی تجربه می کنند، در طول باردای نیز شاهد چنین تغییراتی اما در ابعاد بسیار وسیع تر هستیم.

ü     علانم جسمی:

علایمی مانند ویار، بی خوابی ، کاهش حرکات جنین ، لکه بینی به شدت اضطراب زا هستند.

بعضی ازعلائم هم می توانند جزعلایم طبیعی باشند و هم ممکن است نشانی از خطر باشند به طور مثال لکه بینی در دوران اولیه بارداری می تواند جز علایم نرمال باشد و یا می  تواند  نشان دهنده تهدید به سقط باشد . تعداد حرکات جنین از سه ماهه دوم هم مهم و قابل اهمیت است و هم نمی توان  تعریف دقیقی از حرکات نرمال کرد. بنابراین سردرگمی در مورد افتراق طبیعی بودن یا بیمارگونه بودن علائم باعث ایجاد استرس در مادر می شود.  

ü     محدودیت های فیزیکی ناشی از بارداری:

ترس ازاینکه داشتن فعالیتهای روزمره  باعث ایجاد خطر برای جنین شود ،عدم داشتن توانایی فیزیکی قبلی به دلیل سنگینی یا تنگی نفس و یا سایر علائم ، ایجاد تعادل بین وظائف روزمره و بارداری و کنار آمدن با وظایف قبلی علیرغم وجود علایم جسمی ، مانند سرکار رفتن علیرغم تهوع صبحگاهی، محدود شدن روابط جنسی با همسر همه باعث ایجاد استرس در مادر می شوند .

 

 

 

ü     باورهای غلط وابسته به فرهنگ:

یکی از موارد ایجاد استرس در بارداری بخصوص بارداری اول نگاهها و باورهای غلطی است که در فرهنگ هر جامعه عمیقا نفوذ پیدا کرده است ، نسل به نسل منتقل می شود و اکثر افراد جامعه آنها را بدون هیچگونه تاملی می پذیرند . باورهای غلط که با زندگی روزمره ما همواره همراه هستند متاسفانه غیر از ایجاد اضطراب وافسردگی و رفتارهای ناپخته کاربرد دیگری ندارند. لازم است زن باردارچند مورد از اینها را از اطرافیان خود بشنود تا استرس شدیدی را تجربه کند.

چند مورد شایع  از باورهای غلط :

·        بارداری به معنای  به پایان رسیدن دوره خوش زندگی مشترک است.

·        بارداری و مادر شدن باعث ایجاد فاصله بین زن و شوهر می شود.

·        بارداری و تغییرات در ظاهر خانم باعث می شود که همسر وی از او دوری کند.

·        محدودیت در فعالیت های جنسی  باعث اختلافات زناشویی می شود.

·        طرفداران پسر : پسر جنس برتر است و اگر پسر داری  یعنی خداوند به تو لطف کرده است و اگر دختر داری مصیبتی است که مجبوری با آن کنار بیایی و تحملش کنی!

·        طرفداران دختر:  دختر رفیق مادر است و عصای پیری و پسر بی رحم و نامهربان .

·        بهتر است کلکسیونت تکمیل باشد مبادا از هر جنس دو تا داشته باشی اگر اولی دختر است دومی باید پسر باشد!

 بنابراین مهم نیست صاحب چه فرزندی شدی مهم این است که برای هر جنس اما و اگرهای متعددی وجود دارد.

·        بارداری شروع بد بختی است و بعد از زایمان مشکلاتت چندین برابر می شود.

·        الان خوشحالی که بارداری بعدا از انتخاب خود پشیمون میشوی!

·        بعد از زایمان ظاهر و جذابیت و اندام خود را از دست میدهی و دیگر به دوران قبل از بارداری خود برنمی گردی .

·        بیشتر خیانتها از سمت شوهر در زمان بارداری است  و اگر حواست به او نباشد او زیر سرش بلند می شود.

·        خوشحالیت را مهار کن و بارداری ات را به کسی اعلام نکن چون اگرسقط شود خیط می شوی! 

·        بار شیشه داری ! بنابراین شغل و درامد خود را رها کن و مراقب بارداریت باش.

ü     علل  روانشناختی:

 مانند : حس درک نشدن  توسط همسر، حس تنها بودن در دوره بارداری ، حس عدم توانایی در حل مسایل بارداری ، حس پشیمانی ، نگرانی در مورد جنسیت فرزند، ترس از دست دادن جنین ، ترس از داشتن جنین ناسالم ، ترس از اینکه مادر با  جدی نگرفتن علایم باعث به خطر افتادن زندگی جنین  خود شود ، احساس متناقض در مورد جنسیت فرزند.

ü     سابقه قبلی فردی یا خانوادگی  بیماریهای روانپزشکی:کسانی که افراد مضطربی هستند یا افسردگی را تجربه کرده اند و یا درنزدیکان آنها سابقه این علایم وجود دارد، بیشتر مستعد استرس و اضطراب در دوران بارداری می شوند .

ü     سابقه بیماری جسمی:مادرانی که قبل از بارداری مبتلا به یک یا چند بیماری جسمی بوده اند یا در طول باردای دچار بیماریهایی مانند دیابت می شوند اکثرا در طول بارداری استرس بیشتری خواهند داشت .

ü     فرزند قبلی: داشتن فرزند به مادر باردار کمک می کند که با مشکلات بارداری راحت تر کنار بیایند وتجربه بیشتری در زمینه حل مسائل بارداری داشته باشند . اما از طرفی نگرانی در مورد  مدیریت کردن فرزند بزرگتر بعد از تولد نوزاد ، تعادل بین وظائف قبلی مادری و مشکلات بارداری وتمایل برای جنسیتی مشخص(مادری که پسر دارد و تمایل دارد دومی دختر باشد ) باعث استرس زا شدن این نوع بارداری ها می شود.

ü     سابقه از دست دادن بارداری:مادرانی که سابقه سقط و یا مرگ داخل رحمی و یا مرگ نوزاد هنگام تولد داشته اند  در طول بارداری از استرس بیشتری رنج می برند . نگرانی از تکرار شدن سقط مهم ترین نگرانی آنهاست.

ü     سابقه بارداری و زایمان عارضه دار:مادرانی که بارداری  سخت و یا عارضه داری داشته اند و یا زایمان سختی را تجربه کرده اند از استرس بیشتری رنج می برند. به عنوان مثال مادری که زایمان زودرس داشته است  در بارداری بعدی نگران تکرار این مسئله است.

ü     بارداری ناخواسته:حاملگی هایی که پدر یا مادر قصد آنها را نداشته اند یا بارداری که خانم علیرغم میل خود به آن تن داده است ، احساسات متناقضی را برای وی به همراه دارد .اینکه بارداری زمان مناسبی نبوده و مادر آمادگی آن را ندارد، این که بارداری را ختم کند و یا ادامه دهد باعث شده این نوع بارداریها بسیار پرتنش باشند . مادرانی که از بارداری ناخواسته رنج می برند کمتر به خود و جنین خود رسیدگی می کنند و حتی درتربیت نامناسب  کودک نیز این امر نقش مهمی دارد.

ü     مشکلات با همسر:از باورهای غلط رایج این است که اگر زن و شوهری با هم مشکل دارند با آوردن بچه مشکلات حل می شود و زندگی شیرین می شود اما حقیقت تلخ این است مشکلات خانوادگی و مشکلات با همسر باعث پیچیده شدن روند بارداری  و بدتر شدن روابط می شود.

ü     سابقهتولدنوزادبیمار

ü     بارداریدوقلوییوچندقلویی

ü   سابقه درمان ناباروری: کسانی که سابقه درمان ناباروری داشته اند و یا بعد از درمانهای متعدد بارور شده اند استرس بیشتری را تجربه می کنند.

üاستعمالسیگارموادمخدر،الکل درطول بارداری:مصرف اینگونه مواد به طورمستقم باعث افزایشا ختلالات اضطرابی وافسردگی درمادرمیشود .

üمشکلات دیگر :مانند مشکلات مالی، نداشتن مسکن مناسب ، دردسترس نبودن پزشک هنگام بروزعلایم ، به موقع نرسیدن پزشک هنگام زایمان ، ترس از بیهوشی از دیگر نگرانیها ی استرس زا هستند .

 

 

 

 

 

لیست عوامل استرس زا بسیار طولانی است وما به نکات فوق کفایت می کنیم اما مسئله  ای که مشخص است این است که استرس در بارداری بسیار شایع است و با توصیه کلیشه ای" استرس نداشته باش "معجزه ای رخ نمی دهد، بنا براین برای کنترل استرس چه باید کرد؟

 راهبردهای مدیریت استرس :

آموزش :

 یکی از اصلی ترین گام ها قبل و حین بارداری آموختن مطالب علمی در مورد بارداری است .افزایش آگاهی مادر اعم از نحوه پیشگری از بارداری،  برنامه ریزی برای باردار شدن و علایم مورد انتظار در بارداری  در کاهش استرس نقش بسزایی دارند. به عنوان یک قانون اگر مادری در مورد علاِئم خود نگران است آنها را با  پزشک یا مامای خود در میان بگذارد .کسب اطلاع از منابع دقیق و قابل اطمینان همیشه کمک کننده است. فراموش نشود که تمام بارداری ها با هم یکی نیستند بنابراین کسب اطلاعات از تجربیات دیگران ممکن است اثر عکس داشته باشد .بنابراین به جای گوش دادن به شایعات اشتباه وامتحان کردن انواع دستورات غیر علمی اعم از غذایی و غیره از سایتهای اینترنتی معتبر، و یا افراد آموزش دیده در این زمینه کمک بگیرید.  کسب اطلاع در مورد علائم مورد انتظار در بارداری و افتراق آنها از علائم پر خطر در کاهش استرس مادر و افزایش امنیت بارداری بسیار کمک کننده است. همچنین پا را فراتر برده و در مورد نحوه فرزند پروری و برخورد با نوزاد پس اززایمان یا مسائل مربوط به شیردهی مطالعه کنید .مطمئن باشید هرچقدر اطلاعات بیشتر و دقیقتری حول و حوش بارداری و پس از آن داشته باشید کمتر ضرر می کنید .

شناسایی فاکتورهای خطر :

 فاکتورهای خطر  قابل تغییر و غیر قابل تغییر خود را بشناسید و در صدد رفع آنها برایید .به عنوان مثال اگر مادری 37 ساله  با وزن بیش از حد نرمال هستید به جای تمرکز بی مورد بر روی سن که قابل تغییر نیست بر روی کاهش وزن خود قبل از اقدام به باردار شدن و متعادل نگه داشتن آن در طول بارداری مانور دهید .چنانچه سابقه  سقط داشته اید از عواملی که باعث افزایش سقط می شوند مانند فعالیت زیاد, مصرف سیگار و الکل و..پرهیز کنید .

برنامه ریزی :

حال و احوال روزانه خود را ثبت کنید و بر اساس آن برای روز خود برنامه ریزی کنید .با توجه به این که خلق و خو وعلائم جسمی مانند تهوع در طول روز نوسان دارد برنامه ریزی بر اساس آنها باعث می شود شما به کارهای روزمره خود برسید و کمتر به خود فشار آورده و کمتر دچار استرس شوید.  به عنوان مثال اگر شبها حال عمومی بهتری دارید و از تهوع کمتری رنج می برید شبها را برای آشپزی انتخاب کنید. 

از مشاور یا روانشناس کمک بگیرید :

در صورتی که نگرانی های شما بیش از حد است ، دچار علایم اضطرابی شده اید ، یا با همسر خود اختلاف دارید  از مشاور و یا روانشناس  کمک بگیرید. مشاور به شما کمک می کند که از نگرانی های خود بکاهید ، باورهای غلط را به چالش کشیده و تکنیک های ریلکسیشن بیاموزید و در صورت لزوم علاوه بر مشاوره فردی از زوج درمانی نیز استفاده کنید.

به روانپزشک مراجعه کنید :

در صورتیکه استرس شما  غیر قابل کنترل است ، از اضطراب بیش از حد رنج می برید ، علائمی همچون بی خوابی ،عصبانیت خلق افسرده دارید ، علائم جسمی شما قابل توجیه با بارداری نمی باشد و یا استرس شدید باعث شده زندگی روزمره خود را به سختی بگذرانید حتما به یک روانپزشک مراجعه کنید.

در اضطراب به دلیل افزایش هورومونهای کورتیزول و آدرنالین احتمال سقط ، زایمان زودرس  ، انقباضات رحمی ، فشار خون و دیابت بارداری ، تولد نوزاد با وزن کم و سایر عوارض افزایش پیدا می کند . بنابراین حتما به دنبال درمان مناسب بروید .امروزه درمانهای بسیار موثری برای رفع اضطراب و افسردگی وجود دارد که به راحتی  می توان  در بارداری از آنها استفاده کرد. داروهای کم خطری که نه بر روی مادر و نه جنین اثر سو ندارند . (برای مطالعه بیشتردر مورد داروها به قسمت اختلال افسردگی در بارداری مراجعه کنید) .همچنین درمانهای غیر دارویی مثل تحریک الکتریکی مغز(tdcs) و استفاده از امواج مغناطیسی((rTMSدر  بارداری کاملا بی خطر و بسیار موثرند. قابل ذکر است که اکثر داروهای بی خطر در بارداری بهتر است در شیردهی استفاده نشوند بنا براین به طور مرتب و منظم نزد روانپزشک خود رفته و برای ادامه درمان هنگام  زایمان و شیردهی از او کمک بخواهید .

مطالب غیر علمی مبنی بر اینکه استرس ات را کم کن یا الکی به خودت تلقین نکن و با  دارو به بچه بیچاره ات ظلم نکن را کنار گذاشته و درصدد درمان برایید. درمان استرس در باردرای ، نوزادی آرام و بدون کولیک های شیرخوارگی و مادری بدون افسردگی و اضطراب را پس از زایمان تضمین می کند . تاثیرات سوء هورمونهای اضطرابی چندین برابر از یک داروی شیمیایی ساده است . گاهی  بعضی از متخصصین زنان  و یا ماماها شما را از مصرف دارو در زمان بارداری منع می کنند با درمیان گذاشتن نام داروها با ایشان و یا گرفتن نامه از روانپزشک مبنی بر بی خطر بودن دارو استرس متخصص زنان خود را کاهش دهید!

ترک سیگار ، الکل یا سایر مواد :

نه تنها  مصرف اینگونه مواد در بارداری  باعث افزایش عوارض بارداری و نقص جنینی می شود بلکه میزان اختلالات روانپزشکی را نیز به مقدار زیادی افزایش می دهند . بنابراین با کمک از روانپزشک مصرف مواد را قطع کنید. در صورتیکه وابستگی به  تریاک و مواد هم خانواده آن دارید به ترک آنها با کمک از مواد جایگزین برآیید . متادون درمانی البته تحت نظارت یک پزشک در طول بارداری بی خطر است . پس قطع خودسرانه مواد در بارداری را فراموش کرده و تحت نظر یک روانپزشک از درمان دارویی مناسب استفاده کنید .

ورزش :

تا زمانی که فعالیت ورزشی منع پزشکی نداشته باشد در طول بارداری بسیار توصیه می شود . ورزش بخصوص یوگا یک روش بسیار موثر برای کاهش استرس می باشند .

بارداری و اشتغال :

تا زمانیکه  فعالیت فیزیکی و شغلتان به شما و جنین آسیبی نمی رساند با کسب اجازه از پزشکتان به فعالیت خود ادامه دهید. در صورتیکه محیط کاری پر تنش و استرسی دارید تا حد امکان از مرخصی ساعتی و استعلاجی بهره ببرید. مطمئن باشید اکثر کارها برای بارداری بی خطرند و باقی ماندن در مقام شغلی و کسب درامد باعث کاهش استرس در شما می شود. اما در صورتیکه منع پزشکی دارید حتما آن را جدی گرفته و دستورات پزشکتان را اجرا کنید.

ویزیتها و تست های غربالگری :

انجام مرتب و منظم تستهای غربالگیری و مراجعه منظم نزد متخصص زنان و یا ماما به کاهش استرس و اضطراب شما کمک می کند گاهی افراد از انجام تست های غربالگری پرهیز می کنند زیرا از نتیجه دو پهلو تستها و نیاز به انجام اقدامات تشخیصی بیشتر می ترسند اما با یک سبک و سنگین کردن ساده متوجه می شوید انجام تستها حتی با اینکه ضریب اطمینان صد در صد ندارند به داشتن بارداری پر خطر و یا فرزندی با نقص جسمی ترجیح می دهید ، بنابراین انکار و توجیه را کنار گذاشته و تست ها را انجام دهید. باورهای غلط رایج که مادران ما در زمانهای قدیم  هیچ کدام از این تست ها را انجام ندادن و کودکانی سالم به دنیا آورده اند شما را در دام نیندازد. با شعار پیشگیری بهتر از درمان به پیش بروید تا از بارداری خود لذت برده و از خدمات والا و ارزشمندی که امروزه در زمینه بارداری و تشخیص اختلالات مادرزادی در زمان جنینی است بهره ببرید .

استفاده از مکملهای غذایی :

استفاده از مولتی ویتامین ، آهن  و یا فولیک اسید نه تنها  باعث کاهش عوارض بارداری و رشد صحیح  جنین می شود بلکه به میزان بسیار زیادی در کاهش اضطراب در مادر موثرند . پس مصرف آنها را فراموش نکنید.

 

نویسنده :

 دکتر مینا اسدی – متخصص روانپزشک

 

دکتر سید رضا مهدوی – متخصص روانپزشک